“Waarom zou je je schamen voor je moedertaal?”

“Er is in ieder geval één ding waar je totaal geen invloed op hebt: de plaats waar je geboren bent en, daaraan gekoppeld, welke taal je leert spreken”, zo stelt Adri Scheele uit Zaamslag. “Dus waarom zou je je schamen voor je moedertaal? Die taal is een deel van je identiteit.” Adri Scheele is voorzitter van de Zêêuwse Dialect Verênigieng (ZDV) en is in die hoedanigheid veel met dialect bezig. “Maar niet op een fundamentalistische manier”, zegt hij. “Veel woorden zijn verdwenen en dat is heel jammer, maar toch gebruik ik niet de woorden die mijn opa sprak, omdat ik weet dat veel mensen me dan niet verstaan.  ''Dat aanpassen en omschakelen van dialect naar standaardtaal en omgekeerd gaat bij dialectsprekers automatisch''.

Touteren en beizen

Onder ‘Zeeuws’ wordt verstaan alle dialecten die in Zeeland gesproken worden én het dialect van Goeree-Overflakkee dat in taalkundig opzicht onder de Zeeuwse dialecten geschaard wordt. “Er zijn veel verschillen tussen de dialecten”, zo bevestigt Adri wat de meeste Zeeuwen ook ervaren. “In verschillende streken worden andere woorden gehanteerd en ook andere uitspraken. In het Land van Axel is een  benaming voor schommelen ‘touteren’, terwijl dat in het Hulsterse ‘beizen’ heet. Dan gaat het trouwens om de ouderwetse vorm van schommelen op een houten plankje dat met touwen aan een boomtak hing.”

Onderzoek naar en stimuleren van dialect

In 1929 werd de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek opgericht, later veranderd naar Zêêuwse Dialect Verênigieng (ZDV). Adri: “Men wilde destijds het Zeeuws bestuderen en het gebruik ervan stimuleren.” De aandacht ging overigens ook uit naar Zeeuwse folklore, nauw verbonden met (woorden uit) het dialect. “Mevrouw Ghijsen was de eerste secretaris. Zij begon met het verwerken van alle informatie die binnenkwam. Gelijk vanaf het begin werden al vragenlijsten rondgestuurd, waarop mensen aan konden geven hoe ze iets in hun dialect noemden. Nog steeds sturen we vier keer per jaar vragenlijsten naar de ruim  500 lezers van Nehalennia. Onder andere door de antwoorden op die vragen kon mevrouw Ghijsen de dialectverschillen tussen de regio’s in kaart brengen. Uiteindelijk bracht ze het Woordenboek der Zeeuwse Dialecten uit.” En dat allemaal ondanks de brand van Middelburg tijdens de Tweede Wereldoorlog die al het vooroorlogse werk van mevrouw Ghijsen vernietigde''.

Meer publicaties

In de loop van de jaren zijn de doelstellingen van de vereniging niet veranderd. “De ZDV heeft inmiddels meer gepubliceerd, zoals de regioboeken van mevrouw Van den Broecke-De Man. In die regioboeken is inmiddels elk Zeeuws dialect beschreven”, vertelt Adri verder. Voor hem op tafel liggen nog meer boeken van de ZDV: een luisterboek op Cd's, een supplement op het woordenboek van mevrouw Ghijsen en verschillende verhalenbundels, waaronder ‘Oekse Praot van de hand van Jan Lauret, in het Axels. “ We kennen hier de goedbezochte vertelavonden en als ik de vereniging presenteer en daarbij in het Axels vertel maak ik dankbaar gebruik van het luisterboek om de diversiteit aan Zeeuwse dialecten te kunnen laten horen''. Verder zijn er  nog de vijfjaarlijkse uitgaven van de inmiddels meer dan 80 jaar bestaande vereniging, zoals het boek ‘Koekoek Schietebroek’ waarin (Zeeuwse) kinderspelletjes beschreven worden, met bijbehorende woorden in dialect en allerlei grappige en soms schalkse aftelversjes.

Meer informatie / muziek en verhalen, met beeld, is te vinden via www.zeeuwsdialect.nl

Beerlem!* Nog meer activiteiten?

Jazeker, de ZDV is ook op andere fronten actief. “Elk jaar organiseren we de Zeeuwse Dialectdag. Dan zijn er lezingen over taal en het Zeeuwse dialect en muzikale dialectbijdragen”, vertelt Adri. “Verschillende mensen van onze vereniging treden ook buiten die dialectdag op met verhalen, toneel of muziek in hun eigen dialect.” “En dit jaar hebben we meegedaan aan de cultuurmenu’s voor middelbare scholen en basisscholen. Op de basisscholen bijvoorbeeld hebben we de kinderen een kwartet laten maken in hun dialect, met dialectwoorden en tekeningen en ze zinnetjes geleerd als ''krieg  ik van joe.”  om het spel ook meteen te kunnen spelen''. Dat project was in de gemeente Terneuzen en  ''Op de Koewacht'' klinkt zo'n zinnetje dan alweer heel anders!

Stand van het Zeeuws

Wat opvalt, is dat dialect steeds minder onvervalst gesproken wordt. “Het standaard-Nederlands heeft een grote invloed”, zegt Adri. “Waar hoor je op de schoolpleinen nog woorden als ‘wudder’ en ‘judder’?” De term Algemeen Beschaafd Nederlands vindt hij trouwens onzin, want waarom zou het Nederlands dat is ontstaan uit één van de Nederlandse dialecten, beschaafder zijn dan wat nu dialect genoemd wordt? “Dialect hoort tot ons cultureel erfgoed”, zo gaat hij verder. “Het is de taal waar je je als dialectspreker het beste in kan uiten, het staat dichter bij je.  Natuurlijk is het goed om naast je dialect ook correct Nederlands te leren spreken, maar het is jammer dat er in steeds minder situaties dialect gebruikt wordt. Vroeger sprak men bij de bakker dialect, maar nu is dat minder''. ''Dialecten zijn veel ouder dan de standaardtaal en klinken veel minder gekunsteld'' '' Een  piempampoentje is toch een veel mooiere naam dan ''lieveheersbeestje'' en  tingel en stekel klinken ook veel logischer dan brandnetel en distel''.  Het zou mooi zijn om in 2012 op meer plaatsen je moedertaal te horen en te gebruiken''. '' Een  eeltje bruun en een alfje rezien'', klinkt prima en is vast minstens net zo lekker.

* Uitroep van verbazing.

Onderschriften afbeeldingen:

Afbeelding 1: Veurbild van deuj de kinders eighenghemaokte kwartetkoarte.

Afbeelding 2: ‘Oekse praot, boek van Jan Lauret.

Afbeelding 3: Mêêster Adri kan 't allemao schôône vertellen.

Bij afbeelding 1 kan ook;  een deuj kinders hemaokte kwartetkaorte